223

Dördüncü Hüccet‑i ÎmâniyeOtuzuncu Lem'anın İkinci Nüktesi

وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ
Âyetinin bir nüktesi ve bir İsm‑i A'zam veyâhut İsm-i A'zamın altı nurundan bir nuru olan “Adl” isminin bir cilvesi, Birinci Nükte gibi, Eskişehir Hapishânesinde uzaktan uzağa göründü. Onu yakınlaştırmak için yine temsîl yoluyla deriz:
Şu kâinât öyle bir saraydır ki, o sarayda mütemâdiyen tahrib ve tamir içinde çalkanan bir şehir var. Ve o şehirde her vakit harb ve hicret içinde kaynayan bir memleket var. Ve o memlekette her zaman mevt ve hayat içinde yuvarlanan bir âlem var. Hâlbuki; o sarayda, o şehirde, o memlekette, o âlemde o derece hayret‑engîz bir muvâzene, bir mîzan, bir tevzîn hükmediyor; bilbedâhe isbât eder ki, bu hadsiz mevcûdâtta olan hadsiz tahavvülât ve vâridât ve masârif, herbir ânda umum kâinâtı görür, nazar-ı teftişinden geçirir bir tek Zâtın mîzanıyla ölçülür, tartılır. Yoksa, balıklardan bir balık, bin yumurtacık ile ve nebâtâttan haşhaş gibi bir çiçek, yirmi bin tohum ile ve sel gibi akan unsurların, inkılâbların hücumuyla, şiddetle muvâzeneyi bozmaya çalışan ve istilâ etmek isteyen esbâb başıboş olsalardı veyâhut maksadsız, serseri tesâdüf ve mîzansız, kör kuvvete ve şuûrsuz, zulmetli tabiata havâle edilseydi, o muvâzene-i eşya ve muvâzene-i kâinât öyle bozulacaktı ki, bir senede, belki bir günde herc ü merc olurdu. Yani deniz karmakarışık şeylerle dolacaktı, taaffün edecekti. Hava gazât-ı muzırra ile zehirlenecekti. Zemin ise bir mezbele, bir mezbaha, bir bataklığa dönecekti. Dünya boğulacaktı.
224
İşte, cesed‑i hayvanînin hüceyrâtından ve kandaki küreyvât-ı hamrâ ve beyzâdan ve zerrâtın tahavvülâtından ve cihâzât-ı bedeniyenin tenâsübünden tut, tâ denizlerin vâridât ve masârifine, tâ zemin altındaki çeşmelerin gelir ve sarfiyatlarına, tâ hayvanat ve nebâtâtın tevellüdât ve vefiyâtlarına, tâ güz ve baharın tahribât ve tamiratlarına, tâ unsurların ve yıldızların hidemât ve harekâtlarına, tâ mevt ve hayatın, ziyâ ve zulmetin ve harâret ve bürûdetin değişmelerine ve döğüşmelerine ve çarpışmalarına kadar, o derece hassas bir mîzan ile ve o kadar ince bir ölçü ile tanzim edilir ve tartılır ki, akl-ı beşer hiçbir yerde hakîki olarak hiçbir isrâf, hiçbir abes görmediği gibi; hikmet-i insaniye dahi, herşeyde en mükemmel bir intizam, en güzel bir mevzûniyet görüyor ve gösteriyor. Belki, hikmet-i insaniye, o intizam ve mevzûniyetin bir tezâhürüdür, bir tercümânıdır.
İşte, gel, güneş ile muhtelif oniki seyyârenin muvâzenelerine bak. Acaba bu muvâzene, güneş gibi, Adl ve Kadîr olan Zât‑ı Zülcelâl’i göstermiyor mu? Ve bilhassa, seyyârâttan olan gemimiz, yani küre-i arz, bir senede yirmidört bin senelik bir dâirede gezer, seyahat eder. Ve o hàrika sür'atiyle beraber, zeminin yüzünde dizilmiş, istif edilmiş eşyayı dağıtmıyor, sarsmıyor, fezâya fırlatmıyor. Eğer sür'ati bir parça tezyîd veya tenkìs edilseydi, sekenesini havaya fırlatıp fezâda dağıtacaktı. Ve bir dakika belki bir sâniye muvâzenesini bozsa, dünyamızı bozacak, belki başkasıyla çarpışacak, bir kıyâmeti koparacak.
Ve bilhassa zeminin yüzünde, nebâtî ve hayvanî dörtyüz bin tâifenin tevellüdât ve vefiyâtça ve iâşe ve yaşayışça rahîmâne muvâzeneleri, ziyâ güneşi gösterdiği gibi, bir tek Zât‑ı Adl ve Rahîm’i gösteriyor.
225
Ve bilhassa o hadsiz milletlerin hadsiz efrâdından bir tek ferdin a'zâsı, cihâzâtı, duyguları o derece hassas bir mîzanla birbiriyle münâsebetdâr ve muvâzenettedir ki; o tenâsüb, o muvâzene, bedâhet derecesinde bir Sâni'‑i Adl ü Hakîm’i gösteriyor.
Ve bilhassa her ferd‑i hayvanînin bedenindeki hüceyrâtın ve kan mecrâlarının ve kandaki küreyvâtın ve o küreyvâttaki zerrelerin o derece ince ve hassas ve hàrika muvâzeneleri var; bilbedâhe isbât eder ki:
Herşeyin dizgini elinde ve herşeyin anahtarı yanında ve bir şey bir şeye mâni olmuyor, umum eşyayı bir tek şey gibi kolayca idare eden bir tek Hàlık‑ı Adl ü Hakîm’in mîzanıyla, kanunuyla, nizâmıyla terbiye ve idare oluyor. Haşrin Mahkeme-i Kübrâ’sında, mîzan-ı a'zam-ı adâletinde cin ve insin muvâzene-i a'mâllerini istib'âd edip inanmayan, bu dünyada gözüyle gördüğü bu muvâzene-i ekbere dikkat etse, elbette istib'âdı kalmaz.
Ey isrâflı, iktisadsız; ey zulümlü, adâletsiz; ey kirli, nezâfetsiz, bedbaht insan! Bütün kâinâtın ve bütün mevcûdâtın düstur‑u hareketi olan iktisad ve nezâfet ve adâleti yapmadığından, umum mevcûdâta muhâlefetinle, ma'nen onların nefretlerine ve hiddetlerine mazhar oluyorsun. Neye dayanıyorsun ki, umum mevcûdâtı zulmünle, mîzansızlığınla, isrâfınla, nezâfetsizliğinle kızdırıyorsun?
Evet, ism‑i Hakîm’in cilve-i a'zamından olan hikmet-i âmme-i kâinât, iktisad ve isrâfsızlık üzerinde hareket ediyor. İktisadı emrediyor.
226
Ve ism‑i Adl’in cilve-i a'zamından gelen kâinâttaki adâlet-i tâmme, umum eşyanın muvâzenelerini idare ediyor. Ve beşere de adâleti emrediyor. Sûre-i Rahmân’da, وَالسَّمَٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْم۪يزَانَ ❋ اَلَّا تَطْغَوْا فِي الْم۪يزَانِ ❋ وَاَق۪يمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَلَا تُخْسِرُوا الْم۪يزَانَ âyetindeki, dört mertebe, dört nev'i mîzana işâret eden, dört defa mîzan zikretmesi, kâinâtta mîzanın derece‑i azametini ve fevkalâde, pek büyük ehemmiyetini gösteriyor. Evet, hiçbir şeyde isrâf olmadığı gibi, hiçbir şeyde de hakîki zulüm ve mîzansızlık yoktur.
Ve ism‑i Kuddûs’ün cilve-i a'zamından gelen tanzîf ve nezâfet, bütün kâinâtın mevcûdâtını temizliyor, güzelleştiriyor. Beşerin bulaşık eli karışmamak şartıyla, hiçbir şeyde hakîki nezâfetsizlik ve çirkinlik görünmüyor!
İşte, hakàik‑ı Kur'âniye’den ve desâtir-i İslâmiyeden olan adâlet, iktisad, nezâfet hayat-ı beşeriyede ne derece esâslı birer düstur olduğunu anla. Ve ahkâm-ı Kur'âniye ne derece kâinâtla alâkadar ve kâinât içine kök salmış ve sarmış bulunduğunu ve o hakàikı bozmak, kâinâtı bozmak ve sûretini değiştirmek gibi, mümkün olmadığını bil! Ve bu üç ziyâ-yı a'zam gibi, rahmet, inâyet, hafîziyet misillû yüzer ihâtalı hakikatler haşri, âhireti iktiza ve istilzam ettikleri hâlde, hiç mümkün müdür ki; kâinâtta ve umum mevcûdâtta hüküm-fermâ olan rahmet, inâyet, adâlet, hikmet, iktisad ve nezâfet gibi pek kuvvetli, ihâtalı hakikatler, haşrin ademiyle ve âhiretin gelmemesiyle merhametsizliğe, zulme, hikmetsizliğe, isrâfa, nezâfetsizliğe, abesiyete inkılâb etsinler? Hâşâ! Yüz bin defa hâşâ!
227
Bir sineğin hakk‑ı hayatını rahîmâne muhâfaza eden bir rahmet, bir hikmet; acaba haşri getirmemekle, umum zîşuûrların hadsiz hukuk-u hayatlarını ve nihâyetsiz mevcûdâtın nihâyetsiz hukuklarını zâyi' eder mi? Ve, tâbiri câizse, rahmet ve şefkatte ve adâlet ve hikmette hadsiz hassâsiyet ve dikkat gösteren bir haşmet-i Rubûbiyet ve kemâlâtını göstermek ve kendini tanıttırmak ve sevdirmek için bu kâinâtı hadsiz hàrika san'atlarıyla, ni'metleriyle süslendiren bir saltanat-ı Ulûhiyet, böyle, hem umum kemâlâtını, hem bütün mahlûkatını hiçe indiren ve inkâr ettiren haşirsizliğe müsâade eder mi? Hâşâ! Böyle bir cemâl-i mutlak, böyle bir kubh-u mutlaka, bilbedâhe müsâade etmez.
Evet, âhireti inkâr etmek isteyen adam, evvelce bütün dünyayı bütün hakàikıyla inkâr etmeli. Yoksa dünya bütün hakàikıyla, yüz bin lisânla onu tekzîb ederek bu yalanında yüz bin derece yalancılığını isbât edecek. Onuncu Söz kat'î delillerle isbât etmiştir ki; âhiretin vücûdu, dünyanın vücûdu kadar kat'î ve şüphesizdir.